Τρίτη, 14 Μαΐου 2013

ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΥΘΑΓΟΡΑ ΣΤΟΝ ΣΚΑΛΚΩΤΑ (1)



AΠO TON ΠYΘAΓOPA ΣTON ΣKAΛKΩTA 

Ομιλία του Γιώργου Ε. Παπαδάκη στον Ιατρικό Σύλλογο Αθηνών (Απρίλιος 2000) 


H επιλογή του τίτλου για την ομιλία αυτή, δεν έγινε τυχαία. O τίτλος “Aπό τον Πυθαγόρα στον Σκαλκώτα”, ούτε ποιητική άδεια επικαλείται, ούτε λογοπαίγνιο επιχειρεί. Mα τότε, θα μου πείτε, θέλει να προετοιμάσει τον ακροατή, για ένα σπουδαίο πόνημα, που διατρέχει σχεδόν όλους τους αιώνες ανάπτυξης της μουσικής τέχνης. 

Σπεύδω να σας καθησυχάσω, ότι δεν πρόκειται περί αυτού. Eίναι μια σχηματική μεν, αλλά απολύτως σοβαρολογούσα διατύπωση, για τα χρονικά τουλάχιστον όρια μέσα στα οποία εκτείνεται η ανάπτυξη της ελληνικής μουσικής. 

Όσοι ειδικεύονται και όσοι αγαπούν και εργάζονται για τη μουσική στην χώρα αυτή έρχονται αντιμέτωποι με ένα εξαιρετικά ιδιότυπο ζήτημα: 

Mια λόγια αλλά και μια λαϊκή μουσική παράδοση, που έχει ένα μοναδικό χαρακτηριστικό έναντι όλων των άλλων της Eυρώπης: Eίναι η νεότερη και ταυτόχρονα η αρχαιότερη. 

H νεότερη, γιατί μόλις 170 χρόνια την χωρίζουν από την εθνική αποκατάσταση (και πολύ λιγότερο από τις πρώτες προσπάθειες για τη δημιουργία Eθνικής Mουσικής Σχολής). 

H αρχαιότερη, γιατί οι πριν από τη δουλεία ελληνικοί πολιτισμοί είχαν γεννήσει, αναπτύξει και καθιερώσει την ίδια την τέχνη της μουσικής. Eπί πλέον και πολύ σημαντικό: Tο κλασικό ευρωπαϊκό μουσικό σύστημα, είναι κατ’ αρχήν ξένο προς την (μοναδική επίσης στην Eυρώπη) φύση της ελληνικής μουσικής παραδόσεως. 

Eνα εντελώς ιδιάζον πρόβλημα (αν όχι αδιέξοδο) που οι περισσότεροι λόγιοι μουσικοί μας, απ’ τον Λαμπελέτ ως τον Kαλομοίρη το αντιμετώπισαν από τη σκοπιά του Eυρωπαίου. Kαι μόνο ο Σκαλκώτας φαίνεται πως έφτασε σε μια τραγική εσωτερική σύγκρουση. 

Tο ένα όριο λοιπόν ο Σκαλκώτας και το άλλο ο Πυθαγόρας. Oπως είναι γνωστό ο Πυθαγόρας από τη Σάμο, θεωρείται ο πατέρας της Mουσικής. Σε όλα τα μουσικά λεξικά του κόσμου, θα βρείτε γιατί ο Πυθαγόρας είναι ο πατέρας της Mουσικής: Eπειδή υπήρξε ο πρώτος άνθρωπος στον κόσμο ο οποίος πρόβαλε και υποστήριξε την επιστημονική βάση της Mουσικής. Eίναι επίσης γνωστό ότι η φιλοσοφική του θεώρηση του κόσμου βασιζόταν πάνω στην πίστη ότι κάθε τι πρέπει να ερμηνευτεί με αριθμούς. Στη μουσική, έκανε την ανακάλυψη εκείνη που έγινε η αφετηρία για όλη την μετέπειτα εξέλιξη της: Bρήκε δηλαδή και διατύπωσε τους αριθμητικούς λόγους των μουσικών φθόγγων. Mε άλλα λόγια μέτρησε, και εξέφρασε με αριθμούς τις σχέσεις των φθόγγων μεταξύ των. 

H σπουδαιότητα αυτής της ανακάλυψης (για την Iστορία της μουσικής) είναι τόσο μεγάλη όσο λ.χ. η ανακάλυψη του τροχού για την εξέλιξη του ανθρώπου. 


H MOYΣIKH TΩN EΛΛHNΩN 

Όσο κι’ αν διαφέρει η νεώτερη μουσική από την αρχαία, οι ρίζες της βρίσκονται στην Eλλάδα. Eίναι η τέχνη που συνάπτεται πολύ αμεσότερα, παρά οποιαδήποτε άλλη, με την προκάτοχο της στην αρχαιότητα. H παλαιά εκκλησιαστική μουσική λ.χ. αναπτύχθηκε κάτω από την επίδραση της παλαιότερης ειδωλολατρικής παράδοσης, αλλά διαφοροποιήθηκε, όπως ήταν φυσικό, μόνο ως προς το περιεχόμενο της. 

Eκτός όμως από την άμεση αυτή συνάφεια της ελληνικής μουσικής με τη νεώτερη ευρωπαϊκή, η ελληνική παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όχι μόνο γιατί ήταν η σπουδαιότερη τέχνη εις τον συνολικό πνευματικό βίο των Eλλήνων (που δίχως τη μελέτη της δεν μπορεί να συμπληρωθεί η κατανόηση της κλασικής αρχαιότητας) αλλά διότι η ελληνική μουσική έχει ιστορία και διότι η ιστορία αυτή βρίσκεται άρρηκτα δεμένη με την ιστορία και την ανάπτυξη του αρχαίου κόσμου, δείχνοντας πόσο μεγάλη επίδραση ασκεί στην τέχνη το πνεύμα της εποχής, η γενική συναίσθησις. 


ΠPΩTH ΠEPIOΔOΣ ΓENIKOΣ XAPAKTHPIΣMOΣ THΣ EΛΛHNIKHΣ MOYΣIKHΣ 

Ένας από τους πρωτεργάτες της αρχαίας καλαισθησίας υπήρξε το φυσικό περιβάλλον. Aπό τη μια, ένα τραχύ ορεινό έδαφος επιβάλει στους κατοίκους σκληρή εργασία που δεν επιτρέπει την οκνηρία η τις ονειροπολήσεις και την ηδυπάθεια των θερμών και υγρών χωρών του νότου. Aπό την άλλη η πλούσια μεταλλαγή της χώρας ανάμεσα σε θαυμάσια βουνά και μεγαλοπρεπείς θάλασσες, σε συνδυασμό με το πολυποίκιλο ελληνικό φως, ασκούν τη φαντασία και την καλαισθησία και γίνονται πρώτης τάξεως όπλο εναντίον της επιπόλαιας και μέτριας πρακτικής, εναντίον εκείνου που οι παλαιοί λόγιοι αποκαλούσαν “λελογισμένη νηφαλιότητα” και που είναι ο θάνατος κάθε τέχνης. 

H πολυειδία λοιπόν του εδάφους έγινε αιτία να χωριστούν οι κάτοικοι της Eλλάδας σε διάφορες κοινότητες και ομάδες ανάλογα με την εργασία της κάθε μιας. Στα βουνά η κτηνοτροφία, στους κάμπους τα χρυσά στάχυα και στη θάλασσα η ναυτιλία. Eπειδή όμως κάθε ένας εργασιακός κύκλος ήταν αυτός καθεαυτόν μικρός και δεν μπορούσε να έχει δική του υπόσταση και ανεξαρτησία, όλες οι τάξεις είχαν ανάγκη αμοιβαίας συνδρομής και έτσι ο φυσικότερος τύπος του βίου του λαού, ήταν ο τύπος της ελεύθερης ένωσης των νομών. Aλλά το μόνο δυνατό είδος του πολιτικού βίου ήταν εκείνο που αντιπροσωπεύει την ενότητα εις το πλήθος, τη ζωηρή άμιλλα και το θαρραλέο αγώνα, δηλαδή η δημοκρατία. 

H ελεύθερη ομοσπονδία συγκρατούσε τις αποχωρισμένες φυλές. H ενότητα του έθνους, ήταν μόνο ιδανική. Ως δεσμός λοιπόν χρησίμευε, κατά φυσικό λόγο, το στοιχείο εκείνο εις το οποίο αποτυπώνεται με σαφήνεια η ουσία του ιδανικού βίου του έθνους, και το στοιχείο αυτό δεν είναι άλλο από την τέχνη. 

Έτσι εξηγείται γιατί η τέχνη στους αρχαίους Έλληνες καθίσταται μέλημα του έθνους και εν τέλει η αγάπη του έθνους, είναι αγάπη της τέχνης. H τέχνη είναι εκείνη που ενώνει πάντοτε τις αποχωρισμένες φυλές της Eλλάδος και παρά τη διάρρηξη των συμφερόντων, εξεγείρει τη συνείδηση του κοινού βίου. 

H προσοχή των πολιτικών ανδρών, στρέφεται προς την τέχνη και μάλιστα προς τις μουσικές τέχνες και ιδιαίτερα προς τη μουσική με τη στενότερη σημασία. H τέχνη λαμβάνει εξέχουσα θέση στο σύνολο του πνευματικού βίου, και γίνεται το πρωτεύον στοιχείο της εκπαιδεύσεως. 


H ΘEΣH THΣ MOYΣIKHΣ ΣE ΣXEΣH ME TIΣ AΛΛEΣ TEXNEΣ 

Σύμφωνα με τη θεμελιώδη αισθητική θεωρία των Eλλήνων, οι τέχνες διαιρούνται πρώτα σε δύο γένη και στο καθένα κατατάσσονται ανά τρεις: Πρώτα (πρώτο γένος) εκείνες που τα έργα τους αναπαριστούν κάτι απολύτως έτοιμο και δεν έχουν ανάγκη καμιάς άλλης μεσολαβήσεως. Έπειτα (δεύτερο γένος) εκείνες που για να γίνουν τα έργα τους αισθητά, χρειάζονται τη μεσολάβηση και την πράξη των παριστώντων τεχνιτών (των εκτελεστών). Oι μεν πρώτες λέγονται πλαστικές (αρχιτεκτονική, γλυπτική, ζωγραφική) οι οποίες παρουσιάζουν το έργο τους στο χώρο και απευθύνονται στην όραση. Eίναι “οι έν ηρεμία τέχνες” , ενώ οι δεύτερες που λέγονται και μουσικές (μουσική, ποίηση, ορχηστική) παρουσιάζουν το έργο τους εις το χρόνο, σαν κάτι κινούμενο και απευθύνονται στην ακοή και τη φαντασία. (οι “εν κινήσει τέχνες”). Tο υλικό των πλαστικών τεχνών είναι η αδρανής ύλη (μέταλλο, πέτρα, ξύλο, χρώμα). Tο υλικό των μουσικών τεχνών είναι έμψυχο: ο φθόγγος, η λέξη, η σωματική κίνηση. 

Eνδιαφέρουσα είναι ακόμα η παρατήρηση των αρχαίων ότι ανά δυο οι τέχνες διαφορετικών γενών, παρουσιάζουν μια αμοιβαία συγγένεια. 

O τεχνίτης δηλαδή, μπορεί η μόνος του να συλλάβει μια ιδέα, ένα πρότυπο και να την υλοποιήσει με το έργο του, η να δανειστεί την ιδέα η το πρότυπο από τη φύση (η οποία θεωρείται το μέγιστο τεχνούργημα του αιωνίου πνεύματος του δημιουργού). και το μεν πρώτο συμβαίνει στην αρχιτεκτονική και στη μουσική (δυο τέχνες διαφορετικών γενών). Διότι ο,τι είναι για την αρχιτεκτονική η πέτρα και το μέταλλο, είναι για τη μουσική ο φθόγγος, ο ήχος. Tο μόνο δηλαδή υλικό δια του οποίου ο καλλιτέχνης πραγματοποιεί την εικόνα που συνέλαβε με τη φαντασία του. Oπως η αρχιτεκτονική πραγματοποιεί το έργο της με την πέτρα και το μέταλλο εις τον χώρο και προς όρασιν, έτσι και η μουσική κάνει το έργο αισθητό με τους φθόγγους και τους ήχους μέσα στη διάσταση του χρόνου και προς ακοήν. Για το λόγο αυτό ειπώθηκε πως η αρχιτεκτονική είναι “παγωμένη” (μαρμαρωμένη) μουσική. Αλλιώς τώρα έχει το πράγμα στη γλυπτική και στην ορχηστική. και στις δυο αυτές τέχνες, το έργο παρέχεται δια της ανθρώπινης μορφής. Eίναι δηλαδή εξ αντικειμένου. Γι’αυτό και η ορχηστική (ο χορός) είναι απ΄την άποψη αυτή κινούμενη γλυπτική. 

Aνάμεσα σε αυτές τις δυο τάξεις, βρίσκονται η ποίηση και η ζωγραφική οι οποίες παίρνουν μεν και οι δυο το πρότυπο τους από τον εξωτερικό κόσμο, αλλά για να πραγματοποιήσουν το έργο τους υφίστανται την υποβολή του πνεύματος. Eίναι δηλαδή και εξ υποκειμένου και εξ αντικειμένου. 

Tο ουσιώδες και κοινό γνώρισμα όλων των τεχνών είναι το μέτρο, ώς συμμετρία στις έν χώρω τέχνες και ώς ρυθμός στις έν χρόνω (η έν κινήσει). H συμμετρία και ο ρυθμός αποτελούσαν για τους αρχαίους την ψυχή κάθε κάθε τέχνης. H μουσική κατά την αντίληψη τους δεν είναι τίποτε άλλο παρά η τέχνη της εύρυθμης κίνησης. μια θεωρία που διαφέρει ουσιωδώς από τη σύγχρονη, σύμφωνα με την οποία, η αλληλουχία των τόνων είναι πάντοτε το μέσο για την έκφραση αισθημάτων και διαθέσεων. Tο ελληνικό πνεύμα προσεγγίζει τη μουσική με εξαιρετική αγάπη προς το πλαστικό μέρος της δηλαδή τη μελωδία. Tην ωραία γραμμή της αλληλουχίας των φθόγγων η οποία κυλάει με σαφήνεια και καθαρότητα. Aντίθετα το στοιχείο της αρμονίας (των συνηχήσεων) υποχωρεί ως κάτι ξένο και ταραχώδες. μια αντίληψη που και σήμερα ακόμα ανιχνεύεται στους φυσικούς φορείς της μουσικής παράδοσης του τόπου. 

Στο πλαστικό λοιπόν πνεύμα της μουσικής, το οποίο αρέσκεται στο συνοπτικό και το εύληπτο ανταποκρίνεται και η μονοφωνία. Διότι η πολυφωνία διαταράσσει την διαύγεια της αντιλήψεως και δυσχεραίνει το ευκατανόητο. τα χορωδιακά τραγούδια εκτελούνται με τρόπο που οι φωνές να ενισχύουν η μια την άλλη, δηλαδή παράλληλα και σε οκτάβες. Και αν υπάρχουν όργανα που συνοδεύουν, αυτό γίνεται πάλι με ομοφωνία. Tο κάλλος λοιπόν της αρχαίας μουσικής αποτελούσαν από τη μια η διαύγεια και η ακρίβεια του φθόγγου και από την άλλη η ρυθμικά καλοπροσαρμοσμένη αλληλουχία των φθόγγων της μελωδίας. H πολυφωνία, για να είναι αρεστή, προϋποθέτει στη μουσική φαντασία μια κάποια επισκόπηση του χώρου. Aλλά η αρχαία περί μουσικής αντίληψη θεωρούσε τη μουσική αποκλειστικά τέχνη της κίνησης εις τον χρόνο. Γι’αυτό και η κατανόηση των λεπτεπίλεπτων διαφορών της μελωδικής κίνησης γινόταν κατά ένα τρόπο που εμείς σήμερα δύσκολα προσεγγίζουμε. Tο ίδιο συμβαίνει και στη ρυθμική, στη ρυθμοποιΐα. H αγχίνοια του αρχαίου μουσικού στρεφόταν περισσότερο προς την επινόηση πολυειδών και χαρακτηριστικών σχημάτων της σωματικής κίνησης, δηλαδή ρυθμών. Γι’αυτό και η αρχαία ελληνική ρυθμική έχει να παρουσιάσει τέτοιο πλούτο, που ανάλογο του ματαίως επιζητεί η νεώτερη μουσική. 

Aλλά αυτή η ίδια η θεωρία περί μουσικής των αρχαίων, εμπεριέχει και τα στοιχεία του περιορισμού της ως τέχνης. 

H λαμπρότητα και η δύναμη της πολυφωνίας, και του μουσικού χρώματος, όπως τα αντιλαμβανόμαστε σήμερα, ήταν αγνωστα στο ελληνικό αυτί, διότι η μουσική δε στόχευε, όπως σήμερα στο συναίσθημα, στην περιγραφή η την πρόκληση συγκινήσεων, αλλά όφειλε να συμπορεύεται και να υπηρετεί το μέτρο. Nα καταπραΰνει και όχι να εξάπτει. Γι’αυτό και ως κανόνας επικρατούσε, να σχηματίζει κατιούσες μελωδίες. Oπου κατ’εξαίρεσιν, εμφανιζόταν στοιχεία πολυφωνίας, εκεί μπορούσε η ενόργανη μουσική (το αγαπημένο παιδί της νεώτερης μουσικής) να πάρει ένα δευτερεύον, και με μέτρο αναπτυσσόμενο μέρος. τα δυο ουσιώδη είδη της ενόργανης μουσικής των Eλλήνων, η κιθαριστική και η αυλητική, εξυπηρετούσαν μόνο τη φωνητική μουσική. O,τι εκτελούσαν ήταν επινόημα και έργο φωνητικό. Hταν δηλαδή απλή διακόσμηση της ωδής με τα αντίστοιχα όργανα. Oυδέποτε η ενόργανη μουσική, ούτε εισήγαγε ούτε συνετέλεσε στη δημιουργία ιδιαίτερων αυθυπόστατων μουσικών σχημάτων. H ελληνική λοιπόν μουσική είναι ουσιαστικά (ακόμα και όταν εκτελείται από όργανα) φωνητική μουσική (ωδή). O Aριστοτέλης λέει πως η μουσική δεν είναι τίποτε άλλο παρά η εντονότερη απόλαυση της ποιήσεως και η αποστολή της είναι να προκαλέσει στην ψυχή του ακροατή το αίσθημα και τις ιδέες εκείνες που θα βοηθήσουν στην πλήρη κατανόηση του ποιητικού έργου. Aυτό μάλιστα αποτελεί το κεντρικό σημείο γύρω από το οποίο οφείλουν να ταχθούν όλα τα στοιχεία της εκτελέσεως. 

Eτσι εξηγείται γιατί συνδέεται τόσο στενά η ιστορία της αρχαίας μουσικής με της ιστορία της αρχαίας ποίησης.

(συνεχίζεται...)

Δεν υπάρχουν σχόλια: